رویدادها
جزئیات اعتراضات و جنایات ارتکابی توسط جمهوری اسلامی ایران
اعتراضات و کشتارها
اعتراضات سراسری دی ۱۴۰۴ ایران
موجی از اعتراضات سراسری که از ۷ دی ۱۴۰۴ (۲۸ دسامبر ۲۰۲۵) در واکنش به بحران اقتصادی، سقوط ارزش ریال و افزایش شدید قیمتها آغاز شد. این اعتراضات ابتدا با اعتصاب و تعطیلی مغازهها (از جمله بازار تهران) و تجمعات صنفی شروع شد و سپس به شهرهای دیگر گسترش یافت و با سرکوب امنیتی، بازداشتهای گسترده و محدودیتهای شدید اینترنت همراه شد. ۱۸ و ۱۹ دی ماه و در پی انتشار نخستین فراخوان رضا پهلوی، اعتراضات با حضور میلیونی معترضان در بیش از ۴۰۰ شهر ایران همراه شد و تبدیل به بزرگ ترین و گسترده ترین اعتراضات ضد حکومتی پس از انقلاب ۱۳۵۷ شد. برخی منابع، رویدادهای دی ۱۴۰۴ را «مرگبارترین سرکوب دولتی علیه معترضان در تاریخ معاصر ایران» ، «نسل کشی در تاریکی دیجیتال» و « جنایت علیه بشریت» توصیف کرده اند. مردم ایران خواستار اقدام بین المللی براساس اصل مسئولیت حفاظت (R2P – Responsibility to Protect) شده اند
قتل عام زاهدان - جمعه خونین زاهدان
قتل عام زاهدان، که با نام جمعه خونین نیز شناخته می شود، مجموعه ای از سرکوب های خشونت آمیز بود که با تجمع و شعار دادن معترضان در مقابل یک ایستگاه پلیس در نزدیکی مصلی بزرگ زاهدان در تاریخ ۸ مهر ۱۴۰۱ (30 سپتامبر 2022) آغاز شد و منجر به تلفات زیادی شد. علت اصلی این حادثه مرگ زن ایرانی مهسا امینی و ادعای تجاوز قبلی سرهنگ ابراهیم کوچک زایی در چابهار در جریان مصاحبه با یک دختر 15 ساله به دلیل وقوع یک پرونده قتل در خانه ای در همان نزدیکی بود. در این درگیری بر پایه آمار شورای تأمین سیستان و بلوچستان ۳۵ نفر کشته شدند، اما فعالان بلوچ حدود ۱۰۰ نفر از قربانیان را شناسایی کرده اند
اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ - زن، زندگی، آزادی
اعتراضات سراسری که پس از مرگ مهسا امینی در سپتامبر ۲۰۲۲ آغاز شد و ماهها ادامه یافت. از ۲۶ شهریور تا ۲۰ دی ۱۴۰۱، بیش از ۵۴۰ نفر، از جمله ۷۴ کودک (زیر ۱۸ سال) در سراسر ایران به دست نیروهای وابسته به نظام جمهوری اسلامی به قتل رسیدند. بر اساس تحقیقات کمیتهٔ حقیقت یاب سازمان ملل، جمهوری اسلامی برای سرکوب معترضان به جرائمی نظیر قتل، شکنجه و تجاوز جنسی متوسل و مرتکب جنایت علیه بشریت شد.
سرنگونی پرواز شماره ۷۵۲ هواپیمایی بین المللی اوکراین
پرواز شماره ۷۵۲ هواپیمایی بینالمللی اوکراین در ۱۸ دی ۱۳۹۸ (۸ ژانویه ۲۰۲۰) اندکی پس از برخاستن از فرودگاه امام خمینی تهران با شلیک دو موشک پدافند سپاه پاسداران سرنگون شد. تمامی ۱۷۶ سرنشین آن جان باختند.
اعتراضات آبان ۱۳۹۸
تظاهرات آبان ۱۳۹۸ مجموعه اعتراضات سراسری گستردهای بود که از ۲۴ آبان ۱۳۹۸ در واکنش به افزایش ۳۰۰ درصدی قیمت بنزین آغاز شد. این اعتراضات بهسرعت به شعارهای ضدحکومتی تبدیل شد و بیش از ۱۰۰ شهر را در ۲۹ استان در بر گرفت. این رویداد با سرکوب شدید نیروهای امنیتی، قطع اینترنت، کشته شدن تعداد زیادی از معترضان و دستگیری هزاران نفر همراه بود. آمار رسمی کشتهشدگان ۲۰۰ تا ۲۲۵ نفر اعلام شد، اما سازمانهای حقوق بشری و برخی منابع خارجی شمار جانباختگان را تا حدود ۱۵۰۰ نفر، از جمله زنان و کودکان، گزارش کردهاند. دستگیریهای گسترده، اعترافات اجباری و فشار روانی شدید بر خانوادههای جانباختگان از دیگر پیامدهای این اعتراضات بود.
اعتراضات دی ۱۳۹۶ ایران
اعتراضات دی ۱۳۹۶ ایران مجموعهای از اعتراضات مردمی و ضدحکومتی در سراسر ایران بود که از ۷ دی ۱۳۹۶ از مشهد و شهرهای استان خراسان آغاز شد. فراخوان شرکت در این تظاهرات ابتدا در شبکههای اجتماعی با شعار «نه به گرانی» و در اعتراض به سیاستهای دولت حسن روحانی منتشر شد. این اعتراضات در ابتدا با مطالبات اقتصادی مانند اعتراض به فساد دولتی و بیکاری گسترده آغاز شد، اما بهسرعت فراتر از مسائل اقتصادی رفت و به اعتراضات گسترده علیه نظام سیاسی جمهوری اسلامی، از جمله ولایت فقیه و رهبر آن علی خامنهای تبدیل شد.
جنبش سبز ۲۵ خرداد ۱۳۸۸
تظاهرات ۲۵ خرداد ۱۳۸۸ راهپیمایی اعتراضی گستردهای بود که سه روز پس از اعلام نتایج انتخابات ریاستجمهوری ایران در سال ۱۳۸۸ برگزار شد. این تظاهرات با حضور میلیونی مردم در تهران و برخی شهرهای دیگر ایران و جهان شکل گرفت و از بزرگترین تظاهراتهای غیرحکومتی پس از انقلاب ۱۳۵۷ به شمار میرود. این راهپیمایی به دعوت میرحسین موسوی و بدون مجوز وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران برگزار شد. گزارشها حاکی از حضور نزدیک به سه میلیون نفر در تهران بود. بر اساس اعلام مقامات رسمی، دستکم هفت نفر در جریان این تظاهرات کشته و دهها نفر زخمی شدند، در حالی که برخی رسانهها تعداد کشتهشدگان را بیش از دوازده نفر گزارش کردند.
هجده تیر و حمله به کوی دانشگاه تهران
وقایع هجده تیر یا حمله به کوی دانشگاه تهران به مجموعه ناآرامیها و درگیریهایی گفته میشود که طی روزهای ۱۸ تا ۲۳ تیر ۱۳۷۸ و به دنبال توقیف روزنامه سلام میان دانشجویان و نیروهای انتظامی، بسیجیها و لباسشخصیها رخ داد. این رویداد با حمله به خوابگاه دانشجویان، کشته شدن و ناپدید شدن تعدادی از افراد، مجروح شدن شمار زیادی از دانشجویان، ضرب و شتم گسترده و بازداشتهای فراوان همراه بود. فعالان حقوق بشر شمار کشتهشدگان را هفت نفر اعلام کردهاند و از این رویداد به عنوان یکی از بزرگترین چالشهای جنبش دانشجویی ایران پس از انقلاب ۱۳۵۷ یاد میشود. زمینه این اعتراضات توقیف روزنامه سلام در ۱۵ تیر ۱۳۷۸ پس از انتشار نامه محرمانهای منسوب به سعید امامی درباره محدودسازی مطبوعات و نویسندگان بود.
آتشسوزی سینما رکس آبادان
آتشسوزی سینما رکس آبادان در شامگاه ۲۸ مرداد ۱۳۵۷ رخ داد و یکی از مرگبارترین حوادث تاریخ معاصر ایران به شمار میرود. این آتشسوزی بهصورت عمدی توسط انقلابیون مخالف حکومت پهلوی انجام شد. در زمان وقوع حادثه، سینما در حال نمایش فیلم «گوزنها» به کارگردانی مسعود کیمیایی بود. مهاجمان با استفاده از مواد آتشزا درها و بخشهای مختلف سالن را آغشته کردند که باعث گسترش سریع آتش شد. در این حادثه صدها نفر از تماشاگران در داخل سالن گرفتار شدند و جان خود را از دست دادند. شمار قربانیان ابتدا حدود ۶۳۰ نفر گزارش شد و بعدها برخی منابع تعداد کشتهشدگان را بیش از ۶۷۷ نفر اعلام کردند. این رویداد در فضای ملتهب سیاسی پیش از انقلاب ۱۳۵۷ رخ داد و به یکی از نقاط عطف در تشدید ناآرامیها و اعتراضات علیه حکومت پهلوی تبدیل شد.
اعدامها
احکام اعدام معترضان خیزش ۱۴۰۴ ایران
احکام اعدام معترضان خیزش ۱۴۰۴ ایران به صدور، تأیید و اجرای احکام اعدام علیه بازداشتشدگان و متهمان مرتبط با اعتراضات سراسری دیماه ۱۴۰۴ اشاره دارد. بنا بر گزارش هرانا، جمهوری اسلامی ایران در فاصله ۱۵ تا ۲۴ دی ۱۴۰۴ دستکم ۵۲ اعدام انجام داد. در ۲۷ دی ۱۴۰۴، علی صالحی دادستان تهران ادعاهای مربوط به توقف یا لغو احکام اعدام معترضان را رد کرد و مقامات قضایی و دولتی بر ادامه روند رسیدگی و امکان تداوم اجرای احکام تأکید کردند. در همین روز، امیرحسین قادرزاده ۱۹ ساله به اعدام محکوم شد و زمان اجرای حکم او ۱ بهمن تعیین شد. در ۲ بهمن ۱۴۰۴ گزارش شد که علی رهبر ۳۳ ساله در مشهد اعدام شده است. همچنین فعالان حقوق بشر گزارش دادهاند که برخی از معترضان بازداشتشده بهصورت مخفیانه اعدام شده و مرگ آنان بهعنوان تلفات اعتراضات یا خودکشی جلوه داده شده است. در ۱ اسفند ۱۴۰۴ سازمان عفو بینالملل اعلام کرد که دستکم ۳۰ نفر، از جمله چند کودک، در ارتباط با اعتراضات سراسری دیماه ۱۴۰۴ در معرض خطر اعدام قرار دارند.
احکام اعدام در خیزش ۱۴۰۱ ایران
احکام اعدام در خیزش ۱۴۰۱ ایران به صدور و اجرای احکام اعدام علیه شماری از بازداشتشدگان مرتبط با اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ اشاره دارد. این اعتراضات که پس از کشته شدن مهسا امینی در شهریور ۱۴۰۱ آغاز شد، با بازداشت هزاران نفر همراه بود و در سالهای بعد برخی از متهمان این پروندهها به اعدام محکوم شدند. در ۲۱ خرداد ۱۴۰۴ مجاهد کورکور اعدام شد؛ خانواده پیرفلک بارها انتساب اتهام به شهروندان ایذه از جمله او را رد کرده و بر تیراندازی از سوی مأموران حکومتی تأکید کرده بودند. در ۵ مرداد ۱۴۰۴ دو زندانی سیاسی، بهروز احسانی و مهدی حسنی، از اعضای کارزار «سهشنبههای نه به اعدام» بهصورت ناگهانی اعدام شدند. در ۱۵ شهریور ۱۴۰۴ نیز مهران بهرامیان، از بازداشتشدگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ در سمیرم اصفهان، اعدام شد.
اعدام معترضان خیزش آبان ۱۳۹۸
در پی خیزش آبان ۱۳۹۸ ایران، شماری از بازداشتشدگان این اعتراضات در سالهای بعد توسط جمهوری اسلامی ایران به اعدام محکوم و حکم آنان اجرا شد. از جمله در سال ۱۴۰۲ چند تن از زندانیان مرتبط با این اعتراضات اعدام شدند. در ۱ آذر ۱۴۰۲ غلامرسول حیدری، زندانی بلوچ اهل جاسک و از بازداشتشدگان اعتراضات آبان ۹۸، پس از چهار سال زندان در زندان عادلآباد شیراز اعدام شد. در ۷ آذر ۱۴۰۲ هانی آلبوشهبازی اهل فلاحیه (شادگان) در زندان سپیدار اهواز به اتهام محاربه و قتل یک نیروی انتظامی و یک بسیجی اعدام شد. در ۹ آذر ۱۴۰۲ نیز کامران رضایی، از معترضان آبان ۹۸، در زندان مرکزی شیراز (عادلآباد) به اتهام قتل عمد یک بسیجی اعدام شد.
اعدام معترضان خیزش دی ۱۳۹۶
در پی اعتراضات سراسری دی ۱۳۹۶ ایران، شماری از بازداشتشدگان این اعتراضات توسط جمهوری اسلامی ایران به اعدام محکوم و حکم آنان اجرا شد. این اعتراضات که از ۷ دی ۱۳۹۶ در شهر مشهد آغاز شد، به سرعت به دهها شهر دیگر گسترش یافت. پس از سرکوب اعتراضات، بسیاری از معترضان بازداشت شدند و برخی از آنان در دادگاههای انقلاب به اتهامهایی مانند محاربه یا قتل به اعدام محکوم شدند. اجرای این احکام واکنش گسترده فعالان حقوق بشر و سازمانهای بینالمللی را برانگیخت.
اعدامهای سال ۱۳۹۴ در ایران
اعدامهای سال ۱۳۹۴ به موج گسترده اجرای احکام اعدام در جمهوری اسلامی ایران طی این سال اشاره دارد. بنا بر گزارش سازمان عفو بینالملل، در نیمه نخست سال ۱۳۹۴ دستکم ۶۹۴ نفر در ایران اعدام شدند. در مجموع، گزارشها نشان میدهد که در کل سال ۱۳۹۴ حدود ۱۴۷۱ نفر در ایران اعدام شدهاند. این آمار ایران را در میان کشورهایی با بالاترین نرخ اجرای حکم اعدام در جهان قرار داد و واکنش و نگرانی گسترده سازمانهای حقوق بشری بینالمللی را برانگیخت.
اعدامهای دستهجمعی زندانیان سیاسی در تابستان ۱۳۶۷
اعدامهای دستهجمعی تابستان ۱۳۶۷ یا «قتلعام ۶۷» به مجموعه اعدامهای مخفیانه هزاران زندانی سیاسی و عقیدتی در زندانهای جمهوری اسلامی ایران در ماههای مرداد و شهریور ۱۳۶۷ گفته میشود. این اعدامها به فرمان سید روحالله خمینی انجام شد و قربانیان پس از اعدام در گورهای دستهجمعی دفن شدند. بسیاری از اعدامشدگان از اعضا یا هواداران سازمان مجاهدین خلق ایران بودند و همچنین زندانیانی از گروههای مختلف چپ و کمونیست نیز در میان آنان قرار داشتند. این اعدامها پس از عملیات نظامی سازمان مجاهدین خلق از خاک عراق به ایران در مرداد ۱۳۶۷ و در پی عملیات مرصاد شدت گرفت. تعداد قربانیان بر اساس منابع مختلف متفاوت است و بین حدود ۱٬۸۷۹ نفر تا ۳٬۰۰۰، ۴٬۴۸۲ و حتی تا ۳۰٬۰۰۰ نفر تخمین زده شده است. این رویداد یکی از بزرگترین موارد نقض حقوق بشر در تاریخ جمهوری اسلامی ایران به شمار میرود.
اعدام بهائیان در جمهوری اسلامی ایران
از ابتدای انقلاب ۱۳۵۷ ایران تاکنون، صدها تن از بهائیان به دلیل اعتقاد به آیین بهائی یا فعالیتهای مذهبی مرتبط با آن توسط حکومت جمهوری اسلامی اعدام یا کشته شدهاند. بر اساس گزارشها دستکم ۲۰۲ بهائی به دلیل باور دینی خود اعدام شدهاند. بهائیان در جمهوری اسلامی از بسیاری از حقوق شهروندی و انسانی محروم بوده و با سرکوب سیستماتیک مواجه بودهاند. بسیاری از آنان یا با حکم دادگاههای انقلاب اعدام شدهاند یا توسط مأموران حکومتی بدون حکم قضایی کشته شدهاند. بر اساس برخی آمارها، تنها از سال ۱۳۵۷ تا مرداد ۱۳۸۴ بیش از ۲۲۰ بهائی در ایران کشته شدهاند. آمار تقریبی این کشتار به این صورت گزارش شده است: سال ۱۳۵۷: ۱۰ نفر؛ سال ۱۳۵۸: ۸ نفر؛ از بهمن ۱۳۵۸ تا خرداد ۱۳۶۰: ۳۵ نفر؛ از خرداد ۱۳۶۰ تا مهر ۱۳۶۰: ۳۹ نفر؛ از مهر ۱۳۶۰ تا مرداد ۱۳۶۷: ۱۲۰ نفر؛ از مرداد ۱۳۶۷ تا مرداد ۱۳۶۸: ۳ نفر؛ از مرداد ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۴: ۵ نفر.
اعدام سران حکومت پهلوی
پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، با رأی دادگاههای انقلاب اسلامی و به دستور سید روحالله خمینی، موجی از اعدام سران و وابستگان حکومت پیشین به راه افتاد. این دادگاهها عمدتاً به ریاست صادق خلخالی برگزار میشد و هدف اعلامشدهٔ آن رسیدگی به جرایم مسئولان حکومت پهلوی بود. در ۲۷ بهمن ۱۳۵۷ نخستین گروه از مقامهای ارشد حکومت شاهنشاهی، شامل چهار امیر نیروهای مسلح، به حکم دادگاه انقلاب اعدام شدند. در ماهها و سالهای بعد نیز شمار زیادی از مقامات نظامی، امنیتی و اداری حکومت پیشین از جمله مسئولان ساواک، فرماندهان حکومت نظامی، افسران ارتش، و مقامهای شهربانی و ژاندارمری اعدام شدند. بر اساس گزارش سازمان عفو بینالملل، از زمان پیروزی انقلاب تا اسفند ۱۳۵۸ دستکم ۴۳۸ نفر توسط دادگاههای انقلاب اعدام شدند. این اعدامها واکنش شدید نهادهای حقوق بشری و جامعه بینالمللی را برانگیخت.
اعدام به دلیل نوشیدن مشروبات الکلی
در ۱۸ تیر ۱۳۹۹ فردی به نام مرتضی جمالی در زندان وکیلآباد مشهد به جرم نوشیدن مشروبات الکلی اعدام شد. او ۵۵ ساله و دارای دو فرزند بود. مقامات قضایی استان خراسان رضوی اعلام کردند که وی بین سالهای ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۷ بارها به اتهام نوشیدن و نگهداری مشروبات الکلی بازداشت شده بود. این اعدام با واکنش گسترده نهادهای حقوق بشری مواجه شد. سازمان عفو بینالملل این اقدام را نمونهای از «بیرحمی و غیرانسانی بودن» نظام قضایی جمهوری اسلامی دانست و خواستار لغو مجازات اعدام در ایران شد.
اعدام کودکان در جمهوری اسلامی ایران
اعدام کودکان در جمهوری اسلامی ایران به موارد صدور و اجرای حکم اعدام برای افراد زیر ۱۸ سال در نظام جمهوری اسلامی ایران اشاره دارد. قوانین ایران سن مسئولیت کیفری را برای پسران ۱۵ سال و برای دختران ۹ سال تعیین میکند، در حالی که بر اساس کنوانسیونهای بینالمللی، اعدام افراد زیر ۱۸ سال ممنوع است. صدور و اجرای احکام اعدام برای کودکان و نوجوانان در ایران، از جمله در پروندههای مربوط به قتل، درگیری و جرایم مواد مخدر، همواره یکی از مهمترین موارد نقض حقوق بشر در این کشور بوده است. عفو بینالملل در بیانیهای با عنوان «ایران: آخرین جلاد کودکان» اعلام کرد که از سال ۱۹۹۰ میلادی تاکنون ۲۴ کودک در ایران اعدام شدهاند که ۱۱ نفر از آنان در زمان اجرای حکم زیر ۱۸ سال داشتهاند.
اعدام زنان در جمهوری اسلامی ایران
اعدام زنان در جمهوری اسلامی ایران به روند اجرای احکام اعدام علیه زنان در این کشور اشاره دارد. بر اساس گزارش سازمان حقوق بشر ایران، بین سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۴ میلادی (۱۳۸۹ تا ۱۴۰۳ شمسی) دستکم ۲۴۱ زن در ایران اعدام شدهاند؛ این آمار شامل موارد سنگسار نمیشود. جمهوری اسلامی ایران یکی از بالاترین آمارهای اعدام زنان در جهان را دارد. از جمله موارد شناختهشده، سمیرا سبزیان بود که در ۲۹ آذر ۱۴۰۲ به اتهام قتل همسرش در زندان به دار آویخته شد. وی از قربانیان کودکهمسری بود و در زمان بازداشت ۱۹ سال داشت. همچنین گزارشها حاکی است که در ماه مه ۲۰۲۵ چهار زن دیگر در ایران اعدام شدهاند.
اعدام همجنسگرایان در جمهوری اسلامی ایران
اعدام همجنسگرایان در جمهوری اسلامی ایران به موارد صدور و اجرای حکم اعدام علیه افراد به دلیل گرایش جنسی یا اتهامهای مرتبط با همجنسگرایی اشاره دارد. آمار دقیقی از شمار اعدامشدگان در این زمینه وجود ندارد، اما برخی کنشگران حقوق بشر معتقدند که از زمان استقرار جمهوری اسلامی ایران بیش از ۴۰۰۰ مرد و زن همجنسگرا در ایران اعدام شدهاند. در ۵ سپتامبر ۲۰۲۲ خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی ایران (ایرنا) گزارش داد که دو زن فعال حقوق دگرباشان جنسی، زهرا صدقی همدانی و الهام چوبدار، به اتهام «افساد فیالارض» و قاچاق انسان به اعدام محکوم شدهاند. اتحادیه اروپا در ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۲ این احکام اعدام را محکوم کرد.